Recensie eerste Homo Encyclopedie - door Bert Boelaars
Uit de schatkamers van het Roze Rijk
Gepubliceerd op: 26 augustus 2005
Eindelijk weer een overzichtswerk van homoseksualiteit in Nederland. Na het proefschrift van Rob Tielman uit 1982 hebben Thijs Bartels en Jos Versteegen het ambitieuze plan opgevat een nieuwe uitgave te verzorgen. Een kloek boek is het resultaat.
Wel beperkt deze publicatie zich nadrukkelijk tot de mannelijke homoscene. Jammer voor de dames. Voor hen is er weliswaar de uitstekende dissertatie van Judith Schuyf, Een stilzwijgende samenzwering (1994), maar die bestrijkt enkel de lesbische cultuur tussen 1920 en 1970.
Bartels en Versteegen vroegen ruim twintig auteurs om in evenveel hoofdstukken het Nederlandse homomannenleven te belichten. De Homo-encyclopedie is zo een verzamelbundel van 24 particuliere encyclopedietjes, elk met een opstel over een deelthema, gevolgd door een alfabetisch geordende lijst van trefwoorden bij dat onderwerp.
Geschiedenis is het omvangrijkst. ‘Homoseksualiteit is er altijd geweest, alleen hoe deze werd ervaren is tijd- en plaatsgebonden’, schrijft Hans Warmerdam. Waarna hij met zevenmijlslaarzen vanaf de Oudheid (toen de joden al vonden dat homo’s dood moesten) via Middeleeuwen en Napoleon doorstoomt naar de twintigste eeuw waarin emancipatie een grote vlucht nam. De enorme krater die aids heeft geslagen blijft onbesproken, evenals de dreigende islam. Warmerdam concludeert dat wettelijk grote vooruitgang is geboekt en in sociaal opzicht de acceptatie gegroeid.
Gert Hekma is kritischer: ‘De grote vraag voor de toekomst is in hoeverre homoseksualiteit net als heteroseksualiteit in het openbaar de ruimte krijgt.’ Rob Tielman gaat een stap verder: ‘Mede door de toegenomen homovijandigheid onder nieuwe Nederlanders wordt het, met name voor homoseksuele stellen op leeftijd, steeds aantrekkelijker om op het toleranter wordende platteland te gaan wonen, enkele streng godsdienstige plaatsen uitgezonderd.’
In dit licht lijkt de foto-collage op het omslag wat vreemd gekozen: alle plaatjes hebben betrekking op Amsterdam. In de (homo)hoofdstad is veel gebeurd, dit boek getuigt daar van. Maar vlak de rest van Nederland niet uit: politiek Den Haag, Roze Zaterdagen in alle mogelijke steden buiten de randstad, succesvolle initiatieven als de Gay Krant, Roze Maandag en de multimediale website RozeRijk.nl, het Anna Blamanhuis in Leeuwarden, Midzomergracht in Utrecht en de roze meifeesten van Nijmegen. Zelfs het grootste sportevenement tijdens de glorieuze Gay Games, het zwemmen, vond plaats buiten Amsterdam: in Amersfoort.
Veel aandacht voor kunst en cultuur. Die hoofdstukken geven prachtige inkijkjes in wat de laatste zestig jaar tot stand is gebracht. Tevens een handig naslagwerk met veel bekende namen. Wie dat doorneemt ziet ook hier hoe gruwelijk aids heeft toegeslagen. De bijdrage van Lodewijk Palm over levensbeschouwing toont pijnlijk duidelijk hoezeer godsdiensten remmend hebben gewerkt op de emancipatie, of het nu arbeiders, vrouwen, kinderen, kleurlingen, humanisten of homo’s betrof.
De opzet van dit boek brengt met zich mee dat dezelfde trefwoorden vaker langskomen. Komisch is de adoratie van de schrijvers over travestie voor Nickie Nicole: ‘de professioneelste en succesvolste showtravestiet van de jongste generatie’. Terwijl Bart Steenhorst, in een ander artikel, opmerkt dat deze artiest tevergeefs de hitparade bestormde en snel uit de spotlights verdween. ‘Haar kledingwinkel voor travo’s in de Amsterdamse Pijp was geen lang leven beschonken.’ Meer Niksie Nicole dus. Voor roddelbladen valt er meer te smullen in de Homo-encyclopedie. Eén travestiet wil nog steeds niet zijn echte naam prijsgeven. En terwijl vrijwel alle couturiers in ons land van meet af aan openhartig zijn geweest, ‘doen de ontwerpers van allochtone afkomst weer ouderwets geheimzinnig als het over hun seksuele voorkeur gaat’, aldus John de Greef.
Enige kinnesinne ontbreekt evenmin. Gert Hekma port het vuurtje van de oude vete tussen homostudies Amsterdam (waartoe hij zelf behoort) en Utrecht op: ‘Zo snel als Utrecht groeide, zo snel klapte de vakgroep ook weer in.’ Elders lezen we dat deze vakgroep ruim twintig jaar bestond en veel onderzoek rond homodiscriminatie en aids verrichtte.
Tal van gegevens uit dit naslagwerk zijn ontleend aan het IHLIA (Internationaal Homo/Lesbisch Informatiecentrum en Archief). Daar, in de schatkamers van het Roze Rijk, staan zeshonderd titels van roze periodieken die in ons taalgebied zijn uitgebracht. Marita Keilson-Lauritz vermeldt dat latere professionals als Boudewijn Büch, Stephan Sanders en Xandra Schutte ooit bij homobladen begonnen.
In het hoofdstuk over radio en televisie staat dat de zichtbaarheid op tv is toegenomen, maar dat ‘homoseksuele mannen en vrouwen op de buis nog steeds niet seksueel mogen zijn. Afgezien van een kus hier en daar, is er zelden een vrijscène te zien tussen twee mannen of twee vrouwen. (…) Opvallend is dat alle homo-, lesbo- en bi-personages in Goede Tijden Slechte Tijden uiteindelijk wel weer hetero worden.’
In de ruim driehonderd pagina’s tellende, prachtig vormgegeven Homo-encyclopedie gaat het verder over sport, uitgaan, homotaal, wet en recht, wat al niet. Veel foto’s ook. Het is informatief en prettig leesbaar.
Eén heikel onderwerp ontbreekt: Oranje, symbool der natie. Geen minderheidsgroep of Zij, dan wel één van de Haren, is er op bezoek geweest. In kersttoespraken de mond vol over medemenselijkheid. Maar wat ook in homoland gebeurde - Homomonument, COC (de langst bestaande homo-organisatie ter wereld), Roze Zaterdagen, Gay Games (waar wel de minister-president was), Aids Memorial Day - Oranje schitterde consequent door afwezigheid. Het enige waar Beatrix toe in staat bleek was de bekendmaking dat haar tweede zoon heteroseksueel zou zijn: ‘de eerste omgekeerde coming-out in de Nederlandse koninklijke familie’, aldus Rob Tielman.
Thijs Bartels en Jos Versteegen, Homo encyclopedie van Nederland, Anthos Amsterdam, € 29,95
Lees en bekijk ook: De enige echte Homo encyclopedie in NOVA - klik HIER .
Wel beperkt deze publicatie zich nadrukkelijk tot de mannelijke homoscene. Jammer voor de dames. Voor hen is er weliswaar de uitstekende dissertatie van Judith Schuyf, Een stilzwijgende samenzwering (1994), maar die bestrijkt enkel de lesbische cultuur tussen 1920 en 1970.
Bartels en Versteegen vroegen ruim twintig auteurs om in evenveel hoofdstukken het Nederlandse homomannenleven te belichten. De Homo-encyclopedie is zo een verzamelbundel van 24 particuliere encyclopedietjes, elk met een opstel over een deelthema, gevolgd door een alfabetisch geordende lijst van trefwoorden bij dat onderwerp.
Geschiedenis is het omvangrijkst. ‘Homoseksualiteit is er altijd geweest, alleen hoe deze werd ervaren is tijd- en plaatsgebonden’, schrijft Hans Warmerdam. Waarna hij met zevenmijlslaarzen vanaf de Oudheid (toen de joden al vonden dat homo’s dood moesten) via Middeleeuwen en Napoleon doorstoomt naar de twintigste eeuw waarin emancipatie een grote vlucht nam. De enorme krater die aids heeft geslagen blijft onbesproken, evenals de dreigende islam. Warmerdam concludeert dat wettelijk grote vooruitgang is geboekt en in sociaal opzicht de acceptatie gegroeid.
Gert Hekma is kritischer: ‘De grote vraag voor de toekomst is in hoeverre homoseksualiteit net als heteroseksualiteit in het openbaar de ruimte krijgt.’ Rob Tielman gaat een stap verder: ‘Mede door de toegenomen homovijandigheid onder nieuwe Nederlanders wordt het, met name voor homoseksuele stellen op leeftijd, steeds aantrekkelijker om op het toleranter wordende platteland te gaan wonen, enkele streng godsdienstige plaatsen uitgezonderd.’
In dit licht lijkt de foto-collage op het omslag wat vreemd gekozen: alle plaatjes hebben betrekking op Amsterdam. In de (homo)hoofdstad is veel gebeurd, dit boek getuigt daar van. Maar vlak de rest van Nederland niet uit: politiek Den Haag, Roze Zaterdagen in alle mogelijke steden buiten de randstad, succesvolle initiatieven als de Gay Krant, Roze Maandag en de multimediale website RozeRijk.nl, het Anna Blamanhuis in Leeuwarden, Midzomergracht in Utrecht en de roze meifeesten van Nijmegen. Zelfs het grootste sportevenement tijdens de glorieuze Gay Games, het zwemmen, vond plaats buiten Amsterdam: in Amersfoort.
Veel aandacht voor kunst en cultuur. Die hoofdstukken geven prachtige inkijkjes in wat de laatste zestig jaar tot stand is gebracht. Tevens een handig naslagwerk met veel bekende namen. Wie dat doorneemt ziet ook hier hoe gruwelijk aids heeft toegeslagen. De bijdrage van Lodewijk Palm over levensbeschouwing toont pijnlijk duidelijk hoezeer godsdiensten remmend hebben gewerkt op de emancipatie, of het nu arbeiders, vrouwen, kinderen, kleurlingen, humanisten of homo’s betrof.
De opzet van dit boek brengt met zich mee dat dezelfde trefwoorden vaker langskomen. Komisch is de adoratie van de schrijvers over travestie voor Nickie Nicole: ‘de professioneelste en succesvolste showtravestiet van de jongste generatie’. Terwijl Bart Steenhorst, in een ander artikel, opmerkt dat deze artiest tevergeefs de hitparade bestormde en snel uit de spotlights verdween. ‘Haar kledingwinkel voor travo’s in de Amsterdamse Pijp was geen lang leven beschonken.’ Meer Niksie Nicole dus. Voor roddelbladen valt er meer te smullen in de Homo-encyclopedie. Eén travestiet wil nog steeds niet zijn echte naam prijsgeven. En terwijl vrijwel alle couturiers in ons land van meet af aan openhartig zijn geweest, ‘doen de ontwerpers van allochtone afkomst weer ouderwets geheimzinnig als het over hun seksuele voorkeur gaat’, aldus John de Greef.
Enige kinnesinne ontbreekt evenmin. Gert Hekma port het vuurtje van de oude vete tussen homostudies Amsterdam (waartoe hij zelf behoort) en Utrecht op: ‘Zo snel als Utrecht groeide, zo snel klapte de vakgroep ook weer in.’ Elders lezen we dat deze vakgroep ruim twintig jaar bestond en veel onderzoek rond homodiscriminatie en aids verrichtte.
Tal van gegevens uit dit naslagwerk zijn ontleend aan het IHLIA (Internationaal Homo/Lesbisch Informatiecentrum en Archief). Daar, in de schatkamers van het Roze Rijk, staan zeshonderd titels van roze periodieken die in ons taalgebied zijn uitgebracht. Marita Keilson-Lauritz vermeldt dat latere professionals als Boudewijn Büch, Stephan Sanders en Xandra Schutte ooit bij homobladen begonnen.
In het hoofdstuk over radio en televisie staat dat de zichtbaarheid op tv is toegenomen, maar dat ‘homoseksuele mannen en vrouwen op de buis nog steeds niet seksueel mogen zijn. Afgezien van een kus hier en daar, is er zelden een vrijscène te zien tussen twee mannen of twee vrouwen. (…) Opvallend is dat alle homo-, lesbo- en bi-personages in Goede Tijden Slechte Tijden uiteindelijk wel weer hetero worden.’
In de ruim driehonderd pagina’s tellende, prachtig vormgegeven Homo-encyclopedie gaat het verder over sport, uitgaan, homotaal, wet en recht, wat al niet. Veel foto’s ook. Het is informatief en prettig leesbaar.
Eén heikel onderwerp ontbreekt: Oranje, symbool der natie. Geen minderheidsgroep of Zij, dan wel één van de Haren, is er op bezoek geweest. In kersttoespraken de mond vol over medemenselijkheid. Maar wat ook in homoland gebeurde - Homomonument, COC (de langst bestaande homo-organisatie ter wereld), Roze Zaterdagen, Gay Games (waar wel de minister-president was), Aids Memorial Day - Oranje schitterde consequent door afwezigheid. Het enige waar Beatrix toe in staat bleek was de bekendmaking dat haar tweede zoon heteroseksueel zou zijn: ‘de eerste omgekeerde coming-out in de Nederlandse koninklijke familie’, aldus Rob Tielman.
Thijs Bartels en Jos Versteegen, Homo encyclopedie van Nederland, Anthos Amsterdam, € 29,95
Lees en bekijk ook: De enige echte Homo encyclopedie in NOVA - klik HIER .