Over bewustwording en een Duits homomonument...
Laatste Loodjes
Gepubliceerd op: 31 augustus 2006
Berlijn krijgt een eigen homomonument. Eindelijk. Bijna twintig jaar nadat in Amsterdam in 1987 het Nederlandse homomonument werd opgericht, is in Duitsland ook de steen aan het rollen om tot het oprichten van een permanente herinnering aan de homoseksuele slachtoffers van Hitlers regime te komen.
Emma's verhaal
Het eerste besluit om tot een homomonument te komen, werd in 2003 genomen door het Duitse parlement. Er werd al jaren eerder voor gelobbyd, maar nog steeds gingen er ná het politieke besluit meer dan twee jaar voorbij voordat er een winnend ontwerp was gekozen dat nu verder uitgewerkt wordt.
Het ontwerp werd in januari van dit jaar gekozen, sindsdien druppelen van tijd tot tijd meer feiten rond de komst van het monument naar buiten. Zoals het verhaal van het vrouwenblad Emma dat begin deze week opeens aan de bel trok.
Bewustwording
Het Berlijnse monument voor slachtoffers van het nazi-regime kan beschouwd worden als een gevolg van een bewustwordingsproces, zo wist de Duitse holebi-organisatie LSVD (Lesben- und Schwulenverband Deutschland) al eens in een persbericht te melden. En dat klopt ook wel.
Na de val van Hitlers regime werden veel foute wetten geschrapt. Uitzondering daarop waren onder andere de antisodomiewetten, die pas in 1969 hun einde zagen. Echter; daarmee waren de naar schatting 10.000 in de Tweede Wereldoorlog naar concentratiekampen gedeporteerde homoseksuelen nog niet herdacht.
Acceptatie
De Duitse homobeweging begon, net als homobewegingen elders in West Europa, eerst een eigen acceptatiestrijd voordat er tijd was om op te komen voor de gevallenen. Die acceptatie liet lang op zich wachten.
Pas in 2000 bood de Duitse regering excuses aan voor de misdaden tegen homoseksuelen. Pas in 2002 kwam er financiële compensatie voor betrokkenen; voor zover die de kampen, de jaren, de opkomst van Aids en gewoon ‘het leven’ tot dan toe overleefd hadden. En nu komt er pas in 2007 een hoofdstedelijk homomonument voor de slachtoffers.
50
Wat precies de reden was waarom het in Duitsland langer duurde voordat het land een homomonument kon krijgen, is voor niemand helemaal duidelijk. Er spelen oude kwesties die samengevat kunnen worden onder de term ‘de muur’, maar vooral in West Duitsland ging de homobeweging – met en zonder muur – met rasse schreden vooruit.
De Nederlandse homowereld kon al eind jaren ’80 de politiek zo ver krijgen om de wens, om de gevallen homoseksuelen met een homomonument te herdenken, in te willigen. Maar niet de Duitse. Daarmee duurde het Duitse bewustwordingsproces bij wijze van spreken een slordige vijftig jaar, en toen nog moest de komst van een homomonument eerst wachten totdat Berlijn haar – letterlijk en figuurlijk – ‘grote’ monument voor álle nazi-slachtoffers kreeg.
Holocaustmonument
Het in mei 2005 gepresenteerde holocaustmonument in Berlijn beneemt iedereen op z’n minst éven de adem. Op een oppervlakte van 20.000 vierkante meter staan 2711 grijze, rechthoekige zuilen – of pilaren, de meningen verschillen nogal eens over wat het nu precies zijn – die tot 4,7 meter hoog zijn. De pilaren moeten volgens de Amerikaanse architect Peter Eisenman een gevoel van desoriëntatie en eenzaamheid teweeg brengen. Dat is hem gelukt; wie er doorheen loopt, verdwaalt geheid.
Na de komst van het ‘grote’ holocaustmonument moest er dus ook een monument voor de homoseksuele slachtoffers komen: de bekroning van die vele jaren bewustwording. De LSVD schreef een wedstrijd uit, op zoek naar de beste inzending. Het criterium namens de LSVD: "De misdaden van de nazi's tegen homoseksuele vrouwen en mannen waren erg divers. In het gedenkteken moeten deze verschillen uitkomen."
Eenzame zuil
De oproep en de criteria van de LSVD resulteerden in talloze inzendingen en aanmeldingen. Een flinke selectieprocedure door een negenkoppige jury leverde de inzending van het Deens-Noorse kunstenaarsduo Michael Elmgreen en Ingar Dragset op.
De twee ontwierpen een bewerking van één zuil uit het ‘grote’ holocaustmonument: de 2712de zuil. De gekantelde, uitvergrote, zuil staat voor de afgedwaalde zuil, de zuil die niet tot de massa behoort maar nog steeds wel degelijk een zuil is.
Zoenende mannen
De zuil komt dan ook niet tussen zijn 2711 soortgenoten, maar net iets verderop, in de buurt van de Brandenburger Tor, tegenover de grote variant.
De zuil is ietwat gekanteld en heeft een toevoeging die deze ene zuil anders maakt dan de andere zuilen uit het holocaustmonument: erin is een tv-scherm geplaatst waarop een nooit eindigende videoband met twee zoenende mannen te zien zal zijn. De afgedwaalde zuil die de homogemeenschap vereeuwigt dus.
Waar zijn de vrouwen?
Toen het ontwerp gekozen werd, was iedereen vol lof. Alles zat er in: de link naar de holocaust, de eenheid met alle andere gevallenen en toch ook die ‘roze rand’. De twee winnaars gingen aan de slag om hun ontwerp geschikt te maken voor productie. Nu zeven maanden later de komst van het monument in de besloten vorm bijna onafwendbaar is, is de lof echter verdwenen.
‘Waar zijn de vrouwen?’, liet het vrouwenblad Emma namelijk opeens weten. En het blad rekte het bewustwordingsproces weer even op. Want, inderdaad, waar zijn de vrouwen, vroegen opeens meer mensen zich af.
Gemist
Emma wees homo-Duitsland op iets waar iedereen (bewust of onbewust?) een beetje overheen had gekeken. Zoenende mannen als teken voor de homowereld… maar dan ontbraken de vrouwen. Daar liet Emma het niet bij zitten.
Het kwam met een lange lijst van bekende namen – waaronder de Berlijnse homoseksuele burgemeester Klaus Wowereit – om protest aan te tekenen. Op die lijst ook ruimte voor de gewone vrouw: iedereen die wil dat de lesbienne in het monument komt, mag mailen. De lijst telt inmiddels honderden vrouwen. De lesbiennes móeten in het monument, is simpelweg de eis.
Geen vrouw?
Emma wil de vrouw in het homomonument en vraagt zich nu hardop af hoe het ooit zo ver is gekomen dat de vrouw eigenlijk niet werd meegenomen in de plannen voor het naar schattingen 430.000 euro kostende kunstwerk.
De lesbienne staat genoemd in iedere omschrijving van het homomonument, tot aan de door de LSVD beschreven criteria voor de ontwerpwedstrijd. Maar toen men eenmaal het winnende ontwerp zag, leek de vrouw vergeten.
Terug op de kaart
Verklaringen heeft het blad ‘van vrouwen voor mensen’ daar wel voor. Zo zijn lesbiennes wel vaker vergeten in de wereldgeschiedenis en bestond 'ook deze keer weer' de jury die het monument koos uit zeven mannen en 'slechts twee vrouwen'.
Wat ook meespeelt is dat homoseksuele mannen wel degelijk zwart op wit strafbaar waren onder het naziregime, maar lesbiennes niet als dusdanig. Mannen werden openbaar gediscrimineerd, vrouwen alleen in het geniep. Lesbiennes werden veelal – mochten ze verlinkt worden als zijnde lesbiennes – met omfloerste redenen de cel in geduwd. Zelfs toen al ontbrak er een vorm van erkenning. Maar Emma trok aan de bel: bij het homomonument móet die erkenning er komen. En daarmee zette het blad een stukje geschiedenis terug op de kaart.
Trans?
De vraag die nu nog even overblijft, is hoe het opgelost gaat worden. Naar alle waarschijnlijkheid zullen de kunstenaars de vraag krijgen om het bandje met de zoenende mannen uit te breiden tot een bandje met zoenende mannen én vrouwen. En dan is het homomonument compleet, klaar om misschien toch nog in juni 2007, zoals gepland, opgeleverd te worden.
“Of toch niet?” vraagt iemand op een Duits forum zich af. “Waar zijn de transseksuelen dan?”
De vraag is of de Duitse bewustwording omtrent vervolging van homoseksuelen in de Tweede Wereldoorlog ooit echt voorbij zal zijn. Nee; dan het Nederlandse homomonument. Zónder kijkkastje, met ál het roze volk er in. De vraag is of het iets moet uitmaken.
___________________________________
Meer discriminatie:
►RozeRijk.nl Dossier Discriminatie
Emma's verhaal
Het eerste besluit om tot een homomonument te komen, werd in 2003 genomen door het Duitse parlement. Er werd al jaren eerder voor gelobbyd, maar nog steeds gingen er ná het politieke besluit meer dan twee jaar voorbij voordat er een winnend ontwerp was gekozen dat nu verder uitgewerkt wordt.
Het ontwerp werd in januari van dit jaar gekozen, sindsdien druppelen van tijd tot tijd meer feiten rond de komst van het monument naar buiten. Zoals het verhaal van het vrouwenblad Emma dat begin deze week opeens aan de bel trok.
Bewustwording
Het Berlijnse monument voor slachtoffers van het nazi-regime kan beschouwd worden als een gevolg van een bewustwordingsproces, zo wist de Duitse holebi-organisatie LSVD (Lesben- und Schwulenverband Deutschland) al eens in een persbericht te melden. En dat klopt ook wel.
Na de val van Hitlers regime werden veel foute wetten geschrapt. Uitzondering daarop waren onder andere de antisodomiewetten, die pas in 1969 hun einde zagen. Echter; daarmee waren de naar schatting 10.000 in de Tweede Wereldoorlog naar concentratiekampen gedeporteerde homoseksuelen nog niet herdacht.
Acceptatie
De Duitse homobeweging begon, net als homobewegingen elders in West Europa, eerst een eigen acceptatiestrijd voordat er tijd was om op te komen voor de gevallenen. Die acceptatie liet lang op zich wachten.
Pas in 2000 bood de Duitse regering excuses aan voor de misdaden tegen homoseksuelen. Pas in 2002 kwam er financiële compensatie voor betrokkenen; voor zover die de kampen, de jaren, de opkomst van Aids en gewoon ‘het leven’ tot dan toe overleefd hadden. En nu komt er pas in 2007 een hoofdstedelijk homomonument voor de slachtoffers.
50
Wat precies de reden was waarom het in Duitsland langer duurde voordat het land een homomonument kon krijgen, is voor niemand helemaal duidelijk. Er spelen oude kwesties die samengevat kunnen worden onder de term ‘de muur’, maar vooral in West Duitsland ging de homobeweging – met en zonder muur – met rasse schreden vooruit.
De Nederlandse homowereld kon al eind jaren ’80 de politiek zo ver krijgen om de wens, om de gevallen homoseksuelen met een homomonument te herdenken, in te willigen. Maar niet de Duitse. Daarmee duurde het Duitse bewustwordingsproces bij wijze van spreken een slordige vijftig jaar, en toen nog moest de komst van een homomonument eerst wachten totdat Berlijn haar – letterlijk en figuurlijk – ‘grote’ monument voor álle nazi-slachtoffers kreeg.
Holocaustmonument
Het in mei 2005 gepresenteerde holocaustmonument in Berlijn beneemt iedereen op z’n minst éven de adem. Op een oppervlakte van 20.000 vierkante meter staan 2711 grijze, rechthoekige zuilen – of pilaren, de meningen verschillen nogal eens over wat het nu precies zijn – die tot 4,7 meter hoog zijn. De pilaren moeten volgens de Amerikaanse architect Peter Eisenman een gevoel van desoriëntatie en eenzaamheid teweeg brengen. Dat is hem gelukt; wie er doorheen loopt, verdwaalt geheid.
Na de komst van het ‘grote’ holocaustmonument moest er dus ook een monument voor de homoseksuele slachtoffers komen: de bekroning van die vele jaren bewustwording. De LSVD schreef een wedstrijd uit, op zoek naar de beste inzending. Het criterium namens de LSVD: "De misdaden van de nazi's tegen homoseksuele vrouwen en mannen waren erg divers. In het gedenkteken moeten deze verschillen uitkomen."
Eenzame zuil
De oproep en de criteria van de LSVD resulteerden in talloze inzendingen en aanmeldingen. Een flinke selectieprocedure door een negenkoppige jury leverde de inzending van het Deens-Noorse kunstenaarsduo Michael Elmgreen en Ingar Dragset op.
De twee ontwierpen een bewerking van één zuil uit het ‘grote’ holocaustmonument: de 2712de zuil. De gekantelde, uitvergrote, zuil staat voor de afgedwaalde zuil, de zuil die niet tot de massa behoort maar nog steeds wel degelijk een zuil is.
Zoenende mannen
De zuil komt dan ook niet tussen zijn 2711 soortgenoten, maar net iets verderop, in de buurt van de Brandenburger Tor, tegenover de grote variant.
De zuil is ietwat gekanteld en heeft een toevoeging die deze ene zuil anders maakt dan de andere zuilen uit het holocaustmonument: erin is een tv-scherm geplaatst waarop een nooit eindigende videoband met twee zoenende mannen te zien zal zijn. De afgedwaalde zuil die de homogemeenschap vereeuwigt dus.
Waar zijn de vrouwen?
Toen het ontwerp gekozen werd, was iedereen vol lof. Alles zat er in: de link naar de holocaust, de eenheid met alle andere gevallenen en toch ook die ‘roze rand’. De twee winnaars gingen aan de slag om hun ontwerp geschikt te maken voor productie. Nu zeven maanden later de komst van het monument in de besloten vorm bijna onafwendbaar is, is de lof echter verdwenen.
‘Waar zijn de vrouwen?’, liet het vrouwenblad Emma namelijk opeens weten. En het blad rekte het bewustwordingsproces weer even op. Want, inderdaad, waar zijn de vrouwen, vroegen opeens meer mensen zich af.
Gemist
Emma wees homo-Duitsland op iets waar iedereen (bewust of onbewust?) een beetje overheen had gekeken. Zoenende mannen als teken voor de homowereld… maar dan ontbraken de vrouwen. Daar liet Emma het niet bij zitten.
Het kwam met een lange lijst van bekende namen – waaronder de Berlijnse homoseksuele burgemeester Klaus Wowereit – om protest aan te tekenen. Op die lijst ook ruimte voor de gewone vrouw: iedereen die wil dat de lesbienne in het monument komt, mag mailen. De lijst telt inmiddels honderden vrouwen. De lesbiennes móeten in het monument, is simpelweg de eis.
Geen vrouw?
Emma wil de vrouw in het homomonument en vraagt zich nu hardop af hoe het ooit zo ver is gekomen dat de vrouw eigenlijk niet werd meegenomen in de plannen voor het naar schattingen 430.000 euro kostende kunstwerk.
De lesbienne staat genoemd in iedere omschrijving van het homomonument, tot aan de door de LSVD beschreven criteria voor de ontwerpwedstrijd. Maar toen men eenmaal het winnende ontwerp zag, leek de vrouw vergeten.
Terug op de kaart
Verklaringen heeft het blad ‘van vrouwen voor mensen’ daar wel voor. Zo zijn lesbiennes wel vaker vergeten in de wereldgeschiedenis en bestond 'ook deze keer weer' de jury die het monument koos uit zeven mannen en 'slechts twee vrouwen'.
Wat ook meespeelt is dat homoseksuele mannen wel degelijk zwart op wit strafbaar waren onder het naziregime, maar lesbiennes niet als dusdanig. Mannen werden openbaar gediscrimineerd, vrouwen alleen in het geniep. Lesbiennes werden veelal – mochten ze verlinkt worden als zijnde lesbiennes – met omfloerste redenen de cel in geduwd. Zelfs toen al ontbrak er een vorm van erkenning. Maar Emma trok aan de bel: bij het homomonument móet die erkenning er komen. En daarmee zette het blad een stukje geschiedenis terug op de kaart.
Trans?
De vraag die nu nog even overblijft, is hoe het opgelost gaat worden. Naar alle waarschijnlijkheid zullen de kunstenaars de vraag krijgen om het bandje met de zoenende mannen uit te breiden tot een bandje met zoenende mannen én vrouwen. En dan is het homomonument compleet, klaar om misschien toch nog in juni 2007, zoals gepland, opgeleverd te worden.
“Of toch niet?” vraagt iemand op een Duits forum zich af. “Waar zijn de transseksuelen dan?”
De vraag is of de Duitse bewustwording omtrent vervolging van homoseksuelen in de Tweede Wereldoorlog ooit echt voorbij zal zijn. Nee; dan het Nederlandse homomonument. Zónder kijkkastje, met ál het roze volk er in. De vraag is of het iets moet uitmaken.
___________________________________
Meer discriminatie:
►RozeRijk.nl Dossier Discriminatie