Homorechten in voormalig oorlogsgebied
Reportage over gay Bosnië van Peter Meijwes
Gepubliceerd op: 01 augustus 2005
Bosnië Gay
Bosnië is groen. Onvoorstelbaar groen en wild. Er zitten beren en wolven in de bergen en het zijn er de laatste tijd steeds meer geworden. De dorpen zijn verlaten. De wegen slecht begaanbaar. Soms is je reistijd over amper 50 km meer dan drie uur. Het landschap ziet eruit als een idylle. Rotspartijen, watervalletjes, bossen, groene heuvels.
‘Door de bergen loopt een pad’ vertelt een bewoner die nog niet zo lang geleden is teruggekeerd naar zijn dorp dat hij 10 jaar geleden heeft verlaten. ‘Via de gewone weg loop ik twee dagen voor ik in de bewoonde wereld ben. Via het pad duurt het maar zes uur maar ja daar liggen nog steeds mijnen en het is er dus veel te gevaarlijk.’
Veel huizen in Bosnië en Herzegovina liggen er 10 jaar na de oorlog nog altijd gehavend bij. De dorpen, zoals dit dorp Luka, 50 km van Srebrenica, zien er uit alsof ze pas gisteren verwoest zijn. Alles moet opnieuw worden opgebouwd, de huizen, de weggespoelde wegen, de hekken rond het land waar de dieren die er niet meer zijn, kunnen grazen. Alles is weg dus ook de sociale contacten met de buren die soms dood, soms gevlucht, soms vermist zijn....
Het lijkt bijna idioot om in dit soort omstandigheden te praten over homorechten het komt over als een overbodige luxe om het daar over te hebben.
In dit land is er vaak nauwelijks sprake van mensenrechten. Veel mensen zijn hun baan kwijtgeraakt door de oorlog. De bedrijven die pensioen zouden moeten betalen bestaan niet meer. Bejaarden hebben als gevolg daarvan geen geld en niet voldoende te eten. Maar ook mensen die nog niet met pensioen zijn weten dat ze als ze 65 worden ze gewoon moeten blijven doorwerken. Want als ze al pensioen hebben opgebouwd voor de oorlog dan zullen ze dat toch nooit krijgen.
Altijd is er wel iemand in de buurt die net iets gehoord heeft over een familielid dat vermist was en waarvan ze net een paar lichaamsdelen terug hebben gevonden. Een paar benen zonder romp of een arm. Wie zal er in deze situatie waar velen nog niet eens over hun eigen huis kunnen beschikken omdat er iemand van de tegenpartij in woont, over homorechten beginnen?
Organisatie Q is een Bosnische organisatie die zich voor promotie en bescherming van de culturele identiteit van homo’s en lesbo’s inzet. Dat ‘promotie en bescherming’ klinkt meteen lekker officieel. Maar in Bosnië is het erg belangrijk. De promotie is belangrijk omdat veel gays niet voor hun seksuele identiteit durven uit te komen. Bescherming lijkt in een land als dit waar veel conflicten nog steeds met wapens en bommen worden opgelost, extra noodzakelijk. De organisatie bestaat sinds februari 2004. En met hulp van ondermeer het HIVOS in Nederland heeft ‘Q’ in november van dat jaar een kantoor kunnen betrekken.
De inwoners van Bosnië en Herzegovina bestaan in hoofdzaak uit drie bevolkingsgroepen.
Ze zijn etnisch volledig gelijk maar in hun geloofsovertuiging zijn ze dat niet. Er wonen moslims, rooms-katholieken, en orthodoxe christenen. Tien jaar geleden, voor de oorlog uitbrak, woonden de verschillende groepen volledig door elkaar. Een dorpje moslims werd afgewisseld met een dorpje katholieken of orthodoxen. Maar de bewoners leefden ook langs elkaar. Toen de oorlog uitbrak vochten de katholieken tegen de moslims en de orthodoxen. De moslims vochten tegen de katholieken en de orthodoxen en de orthodoxen tegen de katholieken en de moslims. Tijdens de oorlog sloten de katholieken en de moslims vrede en gingen samen het gevecht aan met de orthodoxen.
In een land waar geloof zo’n grote rol speelt zal het duidelijk zijn dat homoseksualiteit niet vanzelfsprekend wordt gevonden. Er is wel wetgeving die discriminatie verbiedt maar in de dagelijkse praktijk komt daar natuurlijk niet veel van terecht. De dagelijkse praktijk leert dat zelfs de mensenrechten van heteroseksuelen worden geschonden. In sommige delen van Bosnië heeft de politie een hand in de organisatie van vrouwenhandel en trekt zich er echt niets aan van de rechten van hun heteroseksuele slachtoffers. En met de rechten van homoseksuelen is het natuurlijk niet anders. Wie als homoseksueel gaat klagen over zijn rechten loopt de kans dat de ellende alleen maar toeneemt...
Door de oorlog zijn veel Bosniërs ook terug in de handen van hun religieuze leiders gevlucht. Met name moslims die een paar jaar geleden helemaal niet zo religieus waren zijn dat tegenwoordig wel. De orthodoxen zijn eigenlijk altijd religieus gebleven. Dat betekent dat de mening van de kerkelijke leiders over homoseksualiteit enorm belangrijk wordt gevonden. Het feit dat er anti-discriminatie-wetgeving is komt waarschijnlijk door de druk die wordt uitgeoefend door de EU op de politici in Bosnië. Dat zou best eens de belangrijkste reden kunnen zijn voor het bestaan van die wetgeving. Je mag je afvragen of de Bosniërs er ooit mee op de proppen zouden zijn gekomen als die druk van de EU er niet was geweest.
Publieke opinie
De publieke opinie van heteroseksuelen en homoseksuelen zèlf, lijkt een belangrijk obstakel in het realiseren van een normale situatie voor homo’s in Bosnië. De homoseksuelen zullen als ze gediscrimineerd worden niet zo snel naar de rechter stappen om hun gelijk te halen, want dan moeten ze zich bloot geven. De homoseksuelen leven zo verborgen dat slechts negen procent van de Bosniërs iemand in hun omgeving kent waarvan ze weten dat die ‘Gay’ is. Tachtig procent van de bevolking zegt homoseksualiteit niet te accepteren.
Als je door Bosnië reist krijg je de indruk dat in de moslimsteden er een toleranter houding bestaat dan in de niet-moslimsteden. Maar volgens Svetlana Durkivic, de drijvende kracht achter ‘Organisatie Q’ is dat slechts schijn. Het toeval wil gewoon dat de moslimsteden moderner zijn en gay’s er iets meer open zijn. Feit blijft dat in de landelijke gebieden de tolerantie ten aanzien van alles dat afwijkt veel geringer is dan in de stad. Dat komt omdat de invloed van de religie in de landelijke gebieden veel groter is.
Toch zegt ook Svetlana dat je in de moslimstad Tuzla de indruk kunt krijgen dat ze er toleranter zijn. ‘Dat komt omdat er daar ter plekke toevallig een politieke wil aanwezig is om verbeteringen in de Bosnische samenleving aan te brengen.’ Ze vervolgt: ‘In die gebieden willen ze een tolerante maatschappij op zetten. Een samenleving waarin geen enkel individu wordt bedreigd ongeacht wie of wat het is.’
In het hele land en ook in Sarajevo, de hoofdstad van Bosnië en Herzegovina houden veel homoseksuelen hun seksuele geaardheid geheim. Het adres van ‘Organisatie Q’ wordt daarom niet gepubliceerd. Buiten op de gevel van het pand is niets dat wijst op de aard van de organisatie. Wel is het telefoonnummer openbaar.
Geheime Homofielen
Voor Nederlandse homo-belangenorganisaties is het gek als medewerkers van hun organisatie, als ‘geheime homofielen’ door het leven gaan. In Bosnië is dat normaal. Een van die geheime homofiele mensen is Asim. Hij werkt als journalist en vindt het niet belangrijk dat zijn collega’s weten dat hij gay is. In zijn vrije tijd doet hij vrijwilligerswerk voor ‘Q’. Voor hem is het de normaalste zaak van de wereld dat zijn collega’s niets van zijn privé leven weten en toch zet hij zich in om de positie van gay’s en dus zichzelf te verbeteren.
Hij doet dit werk nu bijna drie jaar en is een van de mensen die er voor gezorgd hebben dat er een homobelangen-organisatie in Bosnië werd opgezet. Hoe dat ook in tegenspraak mag zijn met het feit dat hij zelf ‘geheim’ wil blijven. Het begon met een chatclub op internet, daarna werkte hij mee om samen met Svetlana en nog een paar mensen webpagina’s voor homo’s en lesbiennes te maken. Dat waren pagina’s met informatie over homoseksualiteit en over gayvriendelijke bars. Natuurlijk waren de contactadvertenties het belangrijkste en meest praktische onderdeel van de site.
Asim vertelt dat er in het begin veel angst was dat je in contact kwam met iemand die niet ‘gay’ was. Iemand die achter je identiteit probeerde te komen om je te chanteren maar dat is in de praktijk allemaal erg meegevallen.
‘Het moeilijkste is om te ontdekken dat je gay bent zonder dat je eigenlijk weet wat het is. Als je helemaal geen informatie over het onderwerp hebt en je jezelf met niemand kunt identificeren is het ontdekken van je homoseksualiteit erg moeilijk.’ zegt hij. Maar op de vraag wanneer hij zelf
uit de kast komt weet hij geen antwoord.
"Misschien is de vraag wanneer ik uit de kast kom niet zo belangrijk." Belangrijker is de vraag wanneer ben ik zo sterk dat ik mezelf helemaal kan
accepteren. Daarom is het zo goed dat ‘Q’ bestaat al was het alleen maar om te ontdekken dat er een heleboel mensen net zo zijn als als ik. Daaruit put ik kracht om te groeien en verder te gaan."
Film
Begin 2005 kwam de film ‘Go West’ in Bosnië uit. De film is een voorbeeld van hoe het je kan vergaan als je in Bosnië over homoseksualiteit spreekt. De regisseur, zelf heteroseksueel, had twee homoseksuele karakters genomen als hoofdfiguren in zijn film. Deze twee vluchtten tijdens de oorlog uit Sarajevo en komen in een klein dorpje terecht. De film gaat helemaal niet over homoseksualiteit maar over de oorlog en wat er met je kan gebeuren als je anders bent dan anderen. Dat geldt in Bosnië natuurlijk ook voor de verschillende bevolkingsgroepen.
Het trekken van die parallel van bevolkingsgroepen naar homoseksualiteit deed een storm van protest ontstaan. Met name van de kant van de islamitische gemeenschap. Het tumult rond de film was zo goot dat de regisseur moest onderduiken, zijn e-mail niet meer beantwoordde, zijn telefoon niet meer opnam en al sinds een paar maand onbereikbaar is. Alleen maar omdat er twee homoseksuele hoofd-karakters in de film voorkomen.
Volgens Asim, die als journalist over de gebeurtenissen rond de film publiceerde, is Bosnië trots op zijn culturele diversiteit. Maar die diversiteit is vastgeroest in de religie waar het oorspronkelijk uit is voortgekomen. En velen zijn verbijsterd als ze ontdekken dat de diversiteit in de wereld groter is dan slechts drie religieuze stromingen. Dat er ook zoiets bestaat als een seksuele diversiteit gaat hun pet te boven.
Beluister ook de interviews die Peter Meijwes maakte (beschikbaar voor de RealPlayer, Windows Media Player en in mp3).
Bosnië is groen. Onvoorstelbaar groen en wild. Er zitten beren en wolven in de bergen en het zijn er de laatste tijd steeds meer geworden. De dorpen zijn verlaten. De wegen slecht begaanbaar. Soms is je reistijd over amper 50 km meer dan drie uur. Het landschap ziet eruit als een idylle. Rotspartijen, watervalletjes, bossen, groene heuvels.
‘Door de bergen loopt een pad’ vertelt een bewoner die nog niet zo lang geleden is teruggekeerd naar zijn dorp dat hij 10 jaar geleden heeft verlaten. ‘Via de gewone weg loop ik twee dagen voor ik in de bewoonde wereld ben. Via het pad duurt het maar zes uur maar ja daar liggen nog steeds mijnen en het is er dus veel te gevaarlijk.’
Veel huizen in Bosnië en Herzegovina liggen er 10 jaar na de oorlog nog altijd gehavend bij. De dorpen, zoals dit dorp Luka, 50 km van Srebrenica, zien er uit alsof ze pas gisteren verwoest zijn. Alles moet opnieuw worden opgebouwd, de huizen, de weggespoelde wegen, de hekken rond het land waar de dieren die er niet meer zijn, kunnen grazen. Alles is weg dus ook de sociale contacten met de buren die soms dood, soms gevlucht, soms vermist zijn....
Het lijkt bijna idioot om in dit soort omstandigheden te praten over homorechten het komt over als een overbodige luxe om het daar over te hebben.
In dit land is er vaak nauwelijks sprake van mensenrechten. Veel mensen zijn hun baan kwijtgeraakt door de oorlog. De bedrijven die pensioen zouden moeten betalen bestaan niet meer. Bejaarden hebben als gevolg daarvan geen geld en niet voldoende te eten. Maar ook mensen die nog niet met pensioen zijn weten dat ze als ze 65 worden ze gewoon moeten blijven doorwerken. Want als ze al pensioen hebben opgebouwd voor de oorlog dan zullen ze dat toch nooit krijgen.
Altijd is er wel iemand in de buurt die net iets gehoord heeft over een familielid dat vermist was en waarvan ze net een paar lichaamsdelen terug hebben gevonden. Een paar benen zonder romp of een arm. Wie zal er in deze situatie waar velen nog niet eens over hun eigen huis kunnen beschikken omdat er iemand van de tegenpartij in woont, over homorechten beginnen?
Organisatie Q is een Bosnische organisatie die zich voor promotie en bescherming van de culturele identiteit van homo’s en lesbo’s inzet. Dat ‘promotie en bescherming’ klinkt meteen lekker officieel. Maar in Bosnië is het erg belangrijk. De promotie is belangrijk omdat veel gays niet voor hun seksuele identiteit durven uit te komen. Bescherming lijkt in een land als dit waar veel conflicten nog steeds met wapens en bommen worden opgelost, extra noodzakelijk. De organisatie bestaat sinds februari 2004. En met hulp van ondermeer het HIVOS in Nederland heeft ‘Q’ in november van dat jaar een kantoor kunnen betrekken.
De inwoners van Bosnië en Herzegovina bestaan in hoofdzaak uit drie bevolkingsgroepen.
Ze zijn etnisch volledig gelijk maar in hun geloofsovertuiging zijn ze dat niet. Er wonen moslims, rooms-katholieken, en orthodoxe christenen. Tien jaar geleden, voor de oorlog uitbrak, woonden de verschillende groepen volledig door elkaar. Een dorpje moslims werd afgewisseld met een dorpje katholieken of orthodoxen. Maar de bewoners leefden ook langs elkaar. Toen de oorlog uitbrak vochten de katholieken tegen de moslims en de orthodoxen. De moslims vochten tegen de katholieken en de orthodoxen en de orthodoxen tegen de katholieken en de moslims. Tijdens de oorlog sloten de katholieken en de moslims vrede en gingen samen het gevecht aan met de orthodoxen.
In een land waar geloof zo’n grote rol speelt zal het duidelijk zijn dat homoseksualiteit niet vanzelfsprekend wordt gevonden. Er is wel wetgeving die discriminatie verbiedt maar in de dagelijkse praktijk komt daar natuurlijk niet veel van terecht. De dagelijkse praktijk leert dat zelfs de mensenrechten van heteroseksuelen worden geschonden. In sommige delen van Bosnië heeft de politie een hand in de organisatie van vrouwenhandel en trekt zich er echt niets aan van de rechten van hun heteroseksuele slachtoffers. En met de rechten van homoseksuelen is het natuurlijk niet anders. Wie als homoseksueel gaat klagen over zijn rechten loopt de kans dat de ellende alleen maar toeneemt...
Door de oorlog zijn veel Bosniërs ook terug in de handen van hun religieuze leiders gevlucht. Met name moslims die een paar jaar geleden helemaal niet zo religieus waren zijn dat tegenwoordig wel. De orthodoxen zijn eigenlijk altijd religieus gebleven. Dat betekent dat de mening van de kerkelijke leiders over homoseksualiteit enorm belangrijk wordt gevonden. Het feit dat er anti-discriminatie-wetgeving is komt waarschijnlijk door de druk die wordt uitgeoefend door de EU op de politici in Bosnië. Dat zou best eens de belangrijkste reden kunnen zijn voor het bestaan van die wetgeving. Je mag je afvragen of de Bosniërs er ooit mee op de proppen zouden zijn gekomen als die druk van de EU er niet was geweest.
Publieke opinie
De publieke opinie van heteroseksuelen en homoseksuelen zèlf, lijkt een belangrijk obstakel in het realiseren van een normale situatie voor homo’s in Bosnië. De homoseksuelen zullen als ze gediscrimineerd worden niet zo snel naar de rechter stappen om hun gelijk te halen, want dan moeten ze zich bloot geven. De homoseksuelen leven zo verborgen dat slechts negen procent van de Bosniërs iemand in hun omgeving kent waarvan ze weten dat die ‘Gay’ is. Tachtig procent van de bevolking zegt homoseksualiteit niet te accepteren.
Als je door Bosnië reist krijg je de indruk dat in de moslimsteden er een toleranter houding bestaat dan in de niet-moslimsteden. Maar volgens Svetlana Durkivic, de drijvende kracht achter ‘Organisatie Q’ is dat slechts schijn. Het toeval wil gewoon dat de moslimsteden moderner zijn en gay’s er iets meer open zijn. Feit blijft dat in de landelijke gebieden de tolerantie ten aanzien van alles dat afwijkt veel geringer is dan in de stad. Dat komt omdat de invloed van de religie in de landelijke gebieden veel groter is.
Toch zegt ook Svetlana dat je in de moslimstad Tuzla de indruk kunt krijgen dat ze er toleranter zijn. ‘Dat komt omdat er daar ter plekke toevallig een politieke wil aanwezig is om verbeteringen in de Bosnische samenleving aan te brengen.’ Ze vervolgt: ‘In die gebieden willen ze een tolerante maatschappij op zetten. Een samenleving waarin geen enkel individu wordt bedreigd ongeacht wie of wat het is.’
In het hele land en ook in Sarajevo, de hoofdstad van Bosnië en Herzegovina houden veel homoseksuelen hun seksuele geaardheid geheim. Het adres van ‘Organisatie Q’ wordt daarom niet gepubliceerd. Buiten op de gevel van het pand is niets dat wijst op de aard van de organisatie. Wel is het telefoonnummer openbaar.
Geheime Homofielen
Voor Nederlandse homo-belangenorganisaties is het gek als medewerkers van hun organisatie, als ‘geheime homofielen’ door het leven gaan. In Bosnië is dat normaal. Een van die geheime homofiele mensen is Asim. Hij werkt als journalist en vindt het niet belangrijk dat zijn collega’s weten dat hij gay is. In zijn vrije tijd doet hij vrijwilligerswerk voor ‘Q’. Voor hem is het de normaalste zaak van de wereld dat zijn collega’s niets van zijn privé leven weten en toch zet hij zich in om de positie van gay’s en dus zichzelf te verbeteren.
Hij doet dit werk nu bijna drie jaar en is een van de mensen die er voor gezorgd hebben dat er een homobelangen-organisatie in Bosnië werd opgezet. Hoe dat ook in tegenspraak mag zijn met het feit dat hij zelf ‘geheim’ wil blijven. Het begon met een chatclub op internet, daarna werkte hij mee om samen met Svetlana en nog een paar mensen webpagina’s voor homo’s en lesbiennes te maken. Dat waren pagina’s met informatie over homoseksualiteit en over gayvriendelijke bars. Natuurlijk waren de contactadvertenties het belangrijkste en meest praktische onderdeel van de site.
Asim vertelt dat er in het begin veel angst was dat je in contact kwam met iemand die niet ‘gay’ was. Iemand die achter je identiteit probeerde te komen om je te chanteren maar dat is in de praktijk allemaal erg meegevallen.
‘Het moeilijkste is om te ontdekken dat je gay bent zonder dat je eigenlijk weet wat het is. Als je helemaal geen informatie over het onderwerp hebt en je jezelf met niemand kunt identificeren is het ontdekken van je homoseksualiteit erg moeilijk.’ zegt hij. Maar op de vraag wanneer hij zelf
uit de kast komt weet hij geen antwoord.
"Misschien is de vraag wanneer ik uit de kast kom niet zo belangrijk." Belangrijker is de vraag wanneer ben ik zo sterk dat ik mezelf helemaal kan
accepteren. Daarom is het zo goed dat ‘Q’ bestaat al was het alleen maar om te ontdekken dat er een heleboel mensen net zo zijn als als ik. Daaruit put ik kracht om te groeien en verder te gaan."
Film
Begin 2005 kwam de film ‘Go West’ in Bosnië uit. De film is een voorbeeld van hoe het je kan vergaan als je in Bosnië over homoseksualiteit spreekt. De regisseur, zelf heteroseksueel, had twee homoseksuele karakters genomen als hoofdfiguren in zijn film. Deze twee vluchtten tijdens de oorlog uit Sarajevo en komen in een klein dorpje terecht. De film gaat helemaal niet over homoseksualiteit maar over de oorlog en wat er met je kan gebeuren als je anders bent dan anderen. Dat geldt in Bosnië natuurlijk ook voor de verschillende bevolkingsgroepen.
Het trekken van die parallel van bevolkingsgroepen naar homoseksualiteit deed een storm van protest ontstaan. Met name van de kant van de islamitische gemeenschap. Het tumult rond de film was zo goot dat de regisseur moest onderduiken, zijn e-mail niet meer beantwoordde, zijn telefoon niet meer opnam en al sinds een paar maand onbereikbaar is. Alleen maar omdat er twee homoseksuele hoofd-karakters in de film voorkomen.
Volgens Asim, die als journalist over de gebeurtenissen rond de film publiceerde, is Bosnië trots op zijn culturele diversiteit. Maar die diversiteit is vastgeroest in de religie waar het oorspronkelijk uit is voortgekomen. En velen zijn verbijsterd als ze ontdekken dat de diversiteit in de wereld groter is dan slechts drie religieuze stromingen. Dat er ook zoiets bestaat als een seksuele diversiteit gaat hun pet te boven.
Beluister ook de interviews die Peter Meijwes maakte (beschikbaar voor de RealPlayer, Windows Media Player en in mp3).